Artykuł został umieszczony na stronie ubuntu-pomoc.org w ramach współpracy z blogiem qkiz.pl

Łatwo jest obsługiwać komputer mając obie ręce i oczy które ostro widzą. Gorzej jest jeśli klawiaturę musimy obsługiwać jednym palcem i niedowidzimy, a mimo to chcemy korzystać z techniki, surfować po Internecie, pisać dokumenty. Testuję opcje dostępności w Ubuntu.

Mało kto zwraca uwagę na możliwości dostosowania się systemu do człowieka w tym względzie. A możliwości Ubuntu w dostosowywaniu się do osób niepełnosprawnych są spore i warto o tym wiedzieć, niezależnie od tego czy potrafimy pisać obiema rękami i widzimy wszystko bez problemu.

Technologie wspierające czyli ułatwienia w korzystaniu z komputera dla osób niepełnosprawnych znajdują się w menu System/Preferencje. Pierwszą możliwością, którą zapewnia nam system jest czytnik ekranowy Orca. To syntezator mowy, który mówi nam co aktualnie dzieje się na ekranie. Program przy domyślnych ustawieniach mówi dosyć szybko i po angielsku próbuje czytać polskie napisy. Należy zmienić tempo syntezy mowy i zmienić syntezator na Speech Dispatcher. Następnie wybrać język polski. Po zaznaczeniu opcji przedstawiania głosowego elementów pulpitu, program mówi nam co się znajduje na pulpicie, w jakiej ilości, ile zajmuje, co za rodzaj ikonki (dokument, folder). Po najechaniu na okno dialogowe, czyta jego zawartość oraz przyciski (wraz ze skrótami klawiszowymi). Przyczepić się można do cały czas włączonego okna programu Orca. Można było go przecież zminimalizować do ikony w trayu.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Ale Orca to również lupa ekranowa. O tej nie mogę powiedzieć nic dobrego. Opcji powiększenia mamy kilka, ale nie działają tak jak powinny. Jeśli wybierzemy powiększenia na całym ekranie to mamy cały ekran zawalony wielkimi przyciskami i tak naprawdę nie idzie się zorientować co gdzie jest. Po za tym samo naciśnięcie Obsługa powiększenia od razu włącza lupę i przez co przeszkadza w dalszej konfiguracji. Po wybraniu pozycji powiększonego ekranu, np. na dolną część ekranu, górna część zostaje czysta i całkowicie nie klikalna. Widać tylko tapetę. Bez sensu. W większości przypadków ten program po prostu nie działa.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Kolejnym programem który ma ułatwić obsługę komputera osobom niepełnosprawnym jest onBoard. To klawiatura ekranowa obsługiwana za pomocą myszy. Otwarte okienko jest na tyle małe, że nie trzeba myszą daleko jeździć od klawisza do klawisza, ale jest na tyle duże aby bez problemu trafiać w nie. Program się ikonifikuje do tray, dzięki czemu jeśli nie jest potrzebny nie przeszkadza nam. Jeśli ikonka w tray'u jest za mała zawsze możemy włączyć większą, którą możemy umieścić gdzieś na pulpicie. Klikając na nią otwiera się nam klawiatura. Gdy minimalizujemy okno klawiatury pojawia się znów ikonka. Owa ikonka jest cały czas na wierzchu i nie chowa się pod oknami (nie jest to typowa ikona z pulpitu, a raczej coś w rodzaju widżetu).

Jest możliwość zmiany układu klawiatury bądź zdefiniowania makro. Generalnie pisze się wygodnie na tej klawiaturze, ma ciekawe opcje i możliwości konfiguracyjne. Ale to są moje odczucia, a ja jestem zdrowy, ręce mam sprawne.
W Technologie wspierające jest ciekawa opcja, która może być przydatna również dla osób, które są zdrowe. Mianowicie można zmienić wygląd okien proszących o hasło. Standardowo wyświetla się okno na środku ekranu, reszta jest nieaktywna i przyciemniona. Można to zmienić zaznaczając opcję Dialogi haseł jako normalne okna. Dzięki czemu nie blokujemy sobie ekranu.

DOSTĘPNOŚĆ KLAWIATURY
Klawiatura to narzędzie komunikacji człowieka z komputerem. Dla ludzi problemami motorycznymi może ona sprawiać nie lada kłopot. Nawet mając zdrowe ręce pisząc jedną ręką jest trudno, szczególnie gdy musimy napisać polski znaczek, bądź dużą literkę.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Dostępność klawiatury można włączyć w opcjach klawiatury. Możemy włączyć wyświetlanie ikonki dostępności, jeśli klikniemy dwukrotnie wyświetli się okno z szybkim dostępem do ustawień, gdzie możemy np. zwiększyć kontrast obrazu czy rozmiar czcionek ekranowych. Symulowanie trwałych klawiszy bardzo pomaga przy pisaniu jedną ręką. Normalnie aby napisać dużą literę trzeba trzymać jednocześnie dwa klawisze. Przy zaznaczeniu tej opcji aby napisać z dużej litery wystarczy nacisnąć shift i później wybraną literkę (bez jednoczesnego trzymania shift'a - jak w komórce).

Gdy osoba niepełnosprawna długo naciska przycisk przez co drukuje się na ekranie więcej niż jeden i ten sam pożądany znak możemy użyć opcji Akceptowanie tylko długich wciśnięć klawiszy. Ustalamy czas zwłoki po jakiej ma się pojawić znak. To samo gdy ręka piszącego drga i niechcący naciska się ten sam klawisz. Wtedy możemy użyć opcji Ignorowanie szybkich podwójnych wciśnięć klawiszy i wyregulować czas oczekiwania na powtórne naciśnięcie.

Dodatkowo wszystkie te opcje można okrasić dźwiękami, bądź efektami wizualnymi np. miganiem belki okna w momencie naciśnięcia trwałego klawisza.

DOSTĘPNOŚĆ MYSZY
Oprócz standardowych ustawień myszy tutaj też mamy specjalne ustawienia dla osób, które mogą się spotkać z trudnościami obsługi myszy. Na przykład dłuższym przytrzymaniem klawisza lewego myszy możemy zasymulować naciśnięcie klawisza prawego. Ustalamy opóźnienie po którym ma się pokazać efekt naciśnięcia symulowanego prawego przycisku.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Możemy również symulować naciśnięcie lewego przycisku poprzez nieruszanie przez czas jakiś myszy. Nazywa się to kliknięcie spoczynkowe. Gdy nie poruszamy myszy przez określony w preferencjach czas kursor wypełnia się kolorem (kolor zależny od tematu Gnome'a), gdy wypełni się cały symulowane jest naciśnięcie lewym przyciskiem. Dodatkowo możemy wyświetlić okno z rodzajami kliknięć (podwójne, prawy przycisk, przenoszenie itd). Jeśli nie chcemy okna z rodzajami kliknięć, możemy porozumiewać się z komputerem za pomocą prostych gestów gestów. Na chwilę zatrzymujemy mysz, aby aktywować rozpoznawanie gestów, po czym ruszamy w którąś stronę, np. w prawo - to oznacza naciśnięcie prawego przycisku myszy. Każdy z kierunków można konfigurować dowolnie. Ale myślę, że domyślne ustawieniach w tym względzie są jak najbardziej dobrane.

Pomimo że to wszystkie opcje z preferencji systemowych w menu głównym to nie wszystkie możliwości jakie daje nam system. Z pomocą przychodzi Compiz, który po za tym że jest efektowny to ma funkcje, które mogą pomóc osobom niedowidzącym.

COMPIZ, KTÓRY POMAGA
Dużo osób nie lubi Compiz'a za to że jest przeładowany efektami i obciąża słabsze komputery. Dla mnie jest to nie oceniona pomoc w zarządzaniu wielozadaniową pracą. Szczególnie zarządzanie oknami. Ale nie tylko. Wcale nie trzeba być niepełnosprawny aby wykorzystywać opcje dostępności Compiz'a. Sam noszę na co dzień okulary, ale nie jak siedzę przed komputerem. Lubię się wygodnie rozsiąść przed monitorem co może czasem wymagać oddalenia się od ekranu, przez co małe czcionki stają się rozmazane. Dlatego wykorzystuje czasem lupę ekranową oferowaną przez Compiz'a jak i różnego rodzaju zbliżenia, które prezentują się lepiej niż te oferowane przez program Orca.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Pierwszą z funkcji Compiz'a dotyczącą dostępności jest Add Helper. Jego działanie polega na przygaszeniu okien nieaktywnych przez co eksponuje się okno aktywne. Zapobiega to odwracaniu uwagi. Możemy dodatkowo ustalić jakie okna mają podlegać działaniom Add Helper'a. Kolejna opcja jest przeznaczona dla ludzi, którzy mają problemy z właściwym rozpoznawaniem kolorów. Funkcja Filtrów kolorów pomaga dobrać kolory ekranu do rodzaju daltonizmu. Tak samo jest w opcją Negatyw. Odwrócenie kolorów danego okna bądź ekranu przy jasnych kolorach może pomóc w odczycie tekstu.

Nieprzezroczystość to funkcja która ma odwrotne przeznaczenie niż sugeruje nazwa. Po włączeniu powoduje zwiększenie przezroczystości aktywnego okna aby wyświetlić okno które znajduje się pod kursorem. Pozwala to na przyjrzeniu się zawartości okna pod spodem bez potrzeby wyciągania go na wierzch. Efekt pokaż mysz jest podobny do tego z ustawień myszy. Tylko tam mysz była wskazywana raz, na żądanie. Tutaj po uruchomieniu efektu skrótem klawiszowym mysz jest wskazywana cały czas. Wokół kursora myszy latają gwiazdki pokazując pozycję. Jeśli uważamy, że są one zbyt rozpraszające możemy kontrolować parametry efektu: ilość gwiazdek, wielkość, kolor, itd.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Dostosowywanie nieprzezroczystości, jasności i nasycenia - za pomocą tej wtyczki do Compiz'a możemy kontrolować jasność, nasycenie i przezroczystość pojedynczych okien, a nie całego ekranu.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Zbliżenia i lupa ekranowa to funkcje o których już wcześniej pisałem.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Pewnie to nie cała gama możliwości Ubuntu, ale ja omówiłem tą, która jest na starcie (ewentualnie po doinstalowaniu programu do kontroli Compiz'a) w Ubuntu. Oprócz tego Ubuntu oferuje również kontrolę komputera głosem przez Gnome Voice Control.

Oczywiście osobie niepełnosprawnej potrzebna będzie pomoc w konfigurowaniu i przygotowaniu komputera do pracy. Sama raczej nie da sobie rady, to już nie zależy od systemu operacyjnego. Dzisiejsza technika pozwala korzystać z komputerów wszystkim, dzięki czemu nie ma ograniczeń i te osoby też mogą serfować po sieci, pisać dokumenty, robić na komputerze wszystko to co reszta ludzi (no może oprócz grania gdzie wymagany jest refleks). Obsługiwanie komputera w wymienione wyżej sposoby zajmuje więcej czasu niż normalna obsługa, ale kto wie, może to po prostu kwestia opanowania technik.

Na początek odszukaj paczkę z kursorami. Możesz je znaleźć np. na www.gnome-look.org. Po odwiedzeniu strony wystarczy z menu wybrać X11 Mouse Themes. Odszukaj teraz interesujący Cię zbiór kursorów i pobierz go na dysk.

Po pobraniu, przejdź do katalogu, w którym znajduje się pobrana paczka - rozpakuj ją.

Teraz otwórz terminal i przejdź w nim do katalogu nadrzędnego dla tego, który właśnie rozpakowałeś, przykładowo:
Przykład:
Katalog, który powstał po rozpakowaniu paczki z kursorami nazywa się neutral i znajduje się na pulpicie.
W terminalu wydaj polecenie:

cd ~/Pulpit

Koniec przykładu.

Teraz przekopiuj katalog z kursorami do katalogu /usr/share/icons. Dla powyższego przykładu będzie to:

sudo cp -R neutral/ /usr/share/icons

Potwierdź wszystko hasłem. Katalog został pomyślnie przeniesiony, teraz pora ustawić nowy motyw.

Kliknij kolejno System > Preferencje > Wygląd > Dostosuj > Kursor.

Z listy wybierz ten, który pobrałeś ze strony. Uruchom ponownie komputer, aby zmiany objęły wszystkie możliwe kombinacje kursorów.

Święta są, więc krótko i na temat:

Kliknij kolejno System > Preferencje > Mysz.

Teraz z karty Panel dotykowy odznacz Włączenie panelu dotykowego.

Postąp analogicznie w przypadku włączenia.

W związku z tym, posiada własne skróty, które ułatwiają pracę z/w nim.

Nie będzie nic odkrywczego, jeśli napiszę, że istnieje skrót klawiaturowy CTRL+V, dzięki któremu możemy wcześniej skopiowany plik/tekst/katalog/obraz wkleić, w jakieś miejsce. Jednak skrót ten nie działa w terminalu. Po jego wciśnięciu widzimy jedynie:

^V

Zonk... Oczywiście można do kopiowania/wklejania używać myszki - zaznaczamy tekst, klikamy prawym przyciskiem, wybieramy kopiuj/wklej. Jednak znajomość skrótów klawiszowych znacznie przyspieszy pracę.

Pomocny okaże się skrót CTRL + SHIFT + V, za pomocą którego wkleimy coś do terminala.
Analogicznie CTRL + SHIFT + C ułatwi nam kopiowanie tekstu z terminala.

To wszystko? NIE!

Jest jeszcze szybszy sposób na kopiowanie i wklejanie tekstu, jednak nie dotyczy on jedynie terminala. Mam na myśli środkowy klawisz myszki, tzw. rolkę. Gdy zaznaczysz jakikolwiek tekst, zostaje on automatycznie skopiowany. Wkleić możesz go jedynie za pomocą rolki - dzięki temu masz jakby dwa schowki - jeden na tekst skopiowany za pomocą klawiatury, drugi na tekst skopiowany za pomocą rolki. Sposób szybki, ale ciężko jest pozbyć się starych nawyków.
Poza tym pisałem już o tym wcześniej tutaj: Kopiowanie tekstu za pomocą rolki myszki

Umożliwia ona wciśnięcie rolki, co sprawi, że na ekranie pojawi się kółeczko. Teraz za pomocą ruchów myszki w górę i w dół można przesuwać zawartość strony.

Aby włączyć tą opcję, kliknij kolejno Edycja > Preferencje.

Teraz odszukaj kartę Zaawansowane.

W karcie Ogólne, w kategorii Przeglądanie zaznacz Używaj automatycznego przewijania.

Gotowe.

Zanim przystąpisz do zmian w ustawieniach konsoli, upewnij się, że masz następujące rzeczy:
- poprawnie nagraną płytę z wersją Ubuntu 9.04 przeznaczoną na konsole PS3 - i to jest ważne, oryginalna płyta z systemem nie zostanie poprawnie odczytana. Wersja przeznaczona na konsole ma troszkę ponad 600MB i możesz ją pobrać stąd - klik. Oczywiście ściągnij wersję desktop. Na stronie możesz pobrać plik bezpośrednio lub poprzez torrent.
- klawiaturę i mysz z możliwością podłączenia pod USB. W naszym przypadku był to bezprzewodowy zestaw firmy Logitech.
- pamięć zewnętrzną z możliwością podłączenia pod USB - aby zrobić backup danych - w naszym przypadku była to konsola PlayStation Portable

Backup danych:
To pierwsza sprawa, od której należy zacząć. Na początek usuń wszystkie pliki, które wiesz, że nie będą Ci potrzebne, gdyż może się okazać (tak jak w naszym przypadku), że nośnik, na którym znajdzie się backup, jest zbyt mały. U nas wyszło ponad 40GB
Jeśli zrobiłeś już porządek, wybierz z menu System Settings > Backup Utility. Potem tradycyjnie - Next, next, next, next...

Przygotowanie partycji:
Backup zrobiony, teraz czas na formatowanie partycji.
Wybierz kolejno: System Settings > Format Utility.
Zaznacz Format Hard Disk i zaakceptuj (przycisk X).
Teraz wybierz Custom i Allot 10GB to the Other OS.
Wybierz Quick Format i potwierdź. Po zakończonym formatowaniu, konsola uruchomi się ponownie.

Instalacja systemu:
Konsola przygotowana, przystępujemy do instalacji. Włóż do czytnika płytę z Ubuntu 9.04 na konsole PS3. Podłącz też klawiaturę i myszkę.
Z menu konsoli wybierz System Settings > Install Other OS.
Powinien zostać wykryty na płycie plik otheros.bld.
System zainstalowany - ale jeszcze nie do końca Konsola powinna uruchomić się ponownie. Na ekranie pojawią się dwa pingwiny i bardzo dużo, bardzo dziwnego kodu. Gdy zobaczysz linijkę:

kboot:

naduś ENTER, by rozpocząć instalację. Jest ona bardzo prosta i nie wymaga szerokiego opisu.
Gdy dojdziesz do momentu konfiguracji partycji, wybierz opcję Ręcznie, a następnie zaznacz partycję ~10GB i wybierz opcję automatycznego partycjonowania. Instalator powinien wydzielić Ci punkt montowania katalogu / oraz przestrzeń wymiany danych (SWAP).
Cały proces instalacji powinien trwać około jednej godziny.

Wrażenia:
Dla wszystkich, którzy myśleli, że konsola PS3 może zastąpić komputer - niestety, tak nie jest. Ma ona ciut ponad 200MB RAM, instalator na SWAP przydziela około 500MB - w sumie 700MB, co sprawia, że wszystko działa dosyć wolno.
Mysz i klawiatura działają dosyć sprawnie.
System (na pierwszy rzut oka) posiada wszystkie opcje, co wersja przeznaczona na komputery.
A wszystko wygląda tak:

Ubuntu 9.04 na PlayStation 3

PRZYDATNA UWAGA:
Aby wrócić do domyślnego systemu operacyjnego konsoli, wyłącz ją (tryb StandBy) i trzymaj tak długo przycisk Power, aż usłyszysz dwa szybkie piknięcia - jeden tuż po drugim - będzie to po około 5 sekundach.

Użytkownik grekpg napisał:

Witam mam taki problem - przycisku na klawiaturze numerycznej zaczeły mi działać jako mysz - tzn np. 8 przesuwa kursor do góry i inne analogicznie - jak się to przełącza ? na klawiaturze nie mam żadnego przełączania z tego co widzę a restart nie pomaga ....

Rozwiązanie:
Użytkownik ulek napisał:

Użyj takiej kombinacji klawiszy: Ctrl + Shift + NumLock i to powinno załatwić sprawę.

Patrząc na ten problem z drugiej strony: gdy myszka nagle odmówi posłuszeństwa wystarczy wcisnąć magiczne Ctrl + Shift + NumLock i nie przejmować się buntowniczym gryzoniem

Na szczęście istnieje opcja, która umożliwi Ci włączenie terminala w dowolnej lokalizacji z ustawioną od razu odpowiednią ścieżką.

Aby umieścić terminal w menu kontekstowym (podręcznym) ukrytym pod prawym przyciskiem Twojej myszy.

W tym celu zainstaluj paczkę Nautilus Open Terminal:

sudo apt-get install nautilus-open-terminal

Po zakończonej instalacji zrestartuj X'y (CTRL+ALT+BACKSPACE)

Otóż, możemy szybko zmniejszyć przezroczystość okna na pierwszym planie tak, że będziemy w stanie odczytać zawartość okna drugoplanowego. Taką możliwość daje nam Compiz i wtyczka Opacity, Brightness and Saturation.

Oczywiście musisz mieć zainstalowanego Compiza - w nowszych wersjach Ubuntu instalacja nie jest konieczna, gdyż jest już on w systemie.

Z menu System wybierz Preferencje, a następnie Menedżer ustawień CompizConfig.

Odszukaj wtyczkę Opacity, Brightness and Saturation i aktywuj ją poprzez zaptaszkowanie checkboxa obok nazwy wtyczki.

Przejdź do edycji ustawień tej wtyczki, aby ustawić skrót, którym będziesz ją aktywować oraz stopień zmiany krycia - karta Opacity.

Resztę możesz pozostawić bez zmian.

Zamknij menedżer konfiguracji i wypróbuj wtyczkę (używając ustawionego wcześniej skrótu). Najrozsądniejszym rozwiązaniem wydaje się skrót proponowany domyślnie - ALT + rolka myszki.

1. Na początek instalacja:

sudo apt-get install gestikk

2. Po zakończonej instalacji otwórz aplet konfiguracyjny:

gestikk -c

3. Przejdź do zakładki Gestures i kliknij Dodaj.

4. W nowym oknie, trzymając cały czas prawy klawisz myszki, zatocz myszką duży znak, który później posłuży do otwierania jakiejś aplikacji.

5. Potwórz ten znak. Może okazać się to trudne, ale warto się przyłożyć

6. Jeśli się uda, powinieneś zobaczyć poniższe okno:

Okienko

8. Wpisz komendę, która zostanie przypisana do wcześniejszego znaku np.

firefox

Wpisz komendę

10. W następnym oknie kliknij Dodaj, a potem Zastosuj. Gotowe. Teraz wypróbuj czy wszystko działa.

11. Przejdź do zakładki Preferences i w polu Gesture switch ustaw klawisz, którego będziesz używał podczas aktywowania gestu. Ja wybrałem CTRL - Control Button Down.

12. Jeśli jesteś zadowolony z rezultatów, dodaj program w Menu > Preferencje > Sesje (komenda: gestikk), aby uruchamiał się przy starcie systemu.

Otóż, w Ubuntu, po zaznaczeniu jakiegoś tekstu i wciśnięciu rolki, zostaje on automatycznie skopiowany. Wystarczy teraz otworzyć jakiś edytor tekstu lub jakikolwiek inny program do obsługi tekstu i ponownie wcisnąć rolkę myszy, aby wkleić skopiowany wcześniej tekst.

Niby taki banał, ale przez 2 lata użytkowania Ubuntu go nie odkryłem (możliwe, że pojawił się w późniejszych wydaniach systemu - nie wnikałem w jego historię). Od teraz kopiowanie tekstu i wklejanie go będzie szybsze, chociaż przywykłem do tradycyjnego CTRL+C i CTRL+V...

Baaaa... można nawet kopiować dwie odrębne rzeczy jednocześnie - jedną za pomocą klawiatury (CTRL+C, CTRL+V) oraz za pomocą rolki - te sposoby nie kłócą się

Szkoda, że nie można w ten sam sposób kopiować obrazków. Możliwe, że taka opcja istnieje, pewnie odkryję ją za kolejne 2 lata