Artykuł został umieszczony na stronie ubuntu-pomoc.org w ramach współpracy z blogiem qkiz.pl

Łatwo jest obsługiwać komputer mając obie ręce i oczy które ostro widzą. Gorzej jest jeśli klawiaturę musimy obsługiwać jednym palcem i niedowidzimy, a mimo to chcemy korzystać z techniki, surfować po Internecie, pisać dokumenty. Testuję opcje dostępności w Ubuntu.

Mało kto zwraca uwagę na możliwości dostosowania się systemu do człowieka w tym względzie. A możliwości Ubuntu w dostosowywaniu się do osób niepełnosprawnych są spore i warto o tym wiedzieć, niezależnie od tego czy potrafimy pisać obiema rękami i widzimy wszystko bez problemu.

Technologie wspierające czyli ułatwienia w korzystaniu z komputera dla osób niepełnosprawnych znajdują się w menu System/Preferencje. Pierwszą możliwością, którą zapewnia nam system jest czytnik ekranowy Orca. To syntezator mowy, który mówi nam co aktualnie dzieje się na ekranie. Program przy domyślnych ustawieniach mówi dosyć szybko i po angielsku próbuje czytać polskie napisy. Należy zmienić tempo syntezy mowy i zmienić syntezator na Speech Dispatcher. Następnie wybrać język polski. Po zaznaczeniu opcji przedstawiania głosowego elementów pulpitu, program mówi nam co się znajduje na pulpicie, w jakiej ilości, ile zajmuje, co za rodzaj ikonki (dokument, folder). Po najechaniu na okno dialogowe, czyta jego zawartość oraz przyciski (wraz ze skrótami klawiszowymi). Przyczepić się można do cały czas włączonego okna programu Orca. Można było go przecież zminimalizować do ikony w trayu.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Ale Orca to również lupa ekranowa. O tej nie mogę powiedzieć nic dobrego. Opcji powiększenia mamy kilka, ale nie działają tak jak powinny. Jeśli wybierzemy powiększenia na całym ekranie to mamy cały ekran zawalony wielkimi przyciskami i tak naprawdę nie idzie się zorientować co gdzie jest. Po za tym samo naciśnięcie Obsługa powiększenia od razu włącza lupę i przez co przeszkadza w dalszej konfiguracji. Po wybraniu pozycji powiększonego ekranu, np. na dolną część ekranu, górna część zostaje czysta i całkowicie nie klikalna. Widać tylko tapetę. Bez sensu. W większości przypadków ten program po prostu nie działa.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Kolejnym programem który ma ułatwić obsługę komputera osobom niepełnosprawnym jest onBoard. To klawiatura ekranowa obsługiwana za pomocą myszy. Otwarte okienko jest na tyle małe, że nie trzeba myszą daleko jeździć od klawisza do klawisza, ale jest na tyle duże aby bez problemu trafiać w nie. Program się ikonifikuje do tray, dzięki czemu jeśli nie jest potrzebny nie przeszkadza nam. Jeśli ikonka w tray’u jest za mała zawsze możemy włączyć większą, którą możemy umieścić gdzieś na pulpicie. Klikając na nią otwiera się nam klawiatura. Gdy minimalizujemy okno klawiatury pojawia się znów ikonka. Owa ikonka jest cały czas na wierzchu i nie chowa się pod oknami (nie jest to typowa ikona z pulpitu, a raczej coś w rodzaju widżetu).

Jest możliwość zmiany układu klawiatury bądź zdefiniowania makro. Generalnie pisze się wygodnie na tej klawiaturze, ma ciekawe opcje i możliwości konfiguracyjne. Ale to są moje odczucia, a ja jestem zdrowy, ręce mam sprawne.
W Technologie wspierające jest ciekawa opcja, która może być przydatna również dla osób, które są zdrowe. Mianowicie można zmienić wygląd okien proszących o hasło. Standardowo wyświetla się okno na środku ekranu, reszta jest nieaktywna i przyciemniona. Można to zmienić zaznaczając opcję Dialogi haseł jako normalne okna. Dzięki czemu nie blokujemy sobie ekranu.

DOSTĘPNOŚĆ KLAWIATURY
Klawiatura to narzędzie komunikacji człowieka z komputerem. Dla ludzi problemami motorycznymi może ona sprawiać nie lada kłopot. Nawet mając zdrowe ręce pisząc jedną ręką jest trudno, szczególnie gdy musimy napisać polski znaczek, bądź dużą literkę.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Dostępność klawiatury można włączyć w opcjach klawiatury. Możemy włączyć wyświetlanie ikonki dostępności, jeśli klikniemy dwukrotnie wyświetli się okno z szybkim dostępem do ustawień, gdzie możemy np. zwiększyć kontrast obrazu czy rozmiar czcionek ekranowych. Symulowanie trwałych klawiszy bardzo pomaga przy pisaniu jedną ręką. Normalnie aby napisać dużą literę trzeba trzymać jednocześnie dwa klawisze. Przy zaznaczeniu tej opcji aby napisać z dużej litery wystarczy nacisnąć shift i później wybraną literkę (bez jednoczesnego trzymania shift’a – jak w komórce).

Gdy osoba niepełnosprawna długo naciska przycisk przez co drukuje się na ekranie więcej niż jeden i ten sam pożądany znak możemy użyć opcji Akceptowanie tylko długich wciśnięć klawiszy. Ustalamy czas zwłoki po jakiej ma się pojawić znak. To samo gdy ręka piszącego drga i niechcący naciska się ten sam klawisz. Wtedy możemy użyć opcji Ignorowanie szybkich podwójnych wciśnięć klawiszy i wyregulować czas oczekiwania na powtórne naciśnięcie.

Dodatkowo wszystkie te opcje można okrasić dźwiękami, bądź efektami wizualnymi np. miganiem belki okna w momencie naciśnięcia trwałego klawisza.

DOSTĘPNOŚĆ MYSZY
Oprócz standardowych ustawień myszy tutaj też mamy specjalne ustawienia dla osób, które mogą się spotkać z trudnościami obsługi myszy. Na przykład dłuższym przytrzymaniem klawisza lewego myszy możemy zasymulować naciśnięcie klawisza prawego. Ustalamy opóźnienie po którym ma się pokazać efekt naciśnięcia symulowanego prawego przycisku.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Możemy również symulować naciśnięcie lewego przycisku poprzez nieruszanie przez czas jakiś myszy. Nazywa się to kliknięcie spoczynkowe. Gdy nie poruszamy myszy przez określony w preferencjach czas kursor wypełnia się kolorem (kolor zależny od tematu Gnome’a), gdy wypełni się cały symulowane jest naciśnięcie lewym przyciskiem. Dodatkowo możemy wyświetlić okno z rodzajami kliknięć (podwójne, prawy przycisk, przenoszenie itd). Jeśli nie chcemy okna z rodzajami kliknięć, możemy porozumiewać się z komputerem za pomocą prostych gestów gestów. Na chwilę zatrzymujemy mysz, aby aktywować rozpoznawanie gestów, po czym ruszamy w którąś stronę, np. w prawo – to oznacza naciśnięcie prawego przycisku myszy. Każdy z kierunków można konfigurować dowolnie. Ale myślę, że domyślne ustawieniach w tym względzie są jak najbardziej dobrane.

Pomimo że to wszystkie opcje z preferencji systemowych w menu głównym to nie wszystkie możliwości jakie daje nam system. Z pomocą przychodzi Compiz, który po za tym że jest efektowny to ma funkcje, które mogą pomóc osobom niedowidzącym.

COMPIZ, KTÓRY POMAGA
Dużo osób nie lubi Compiz’a za to że jest przeładowany efektami i obciąża słabsze komputery. Dla mnie jest to nie oceniona pomoc w zarządzaniu wielozadaniową pracą. Szczególnie zarządzanie oknami. Ale nie tylko. Wcale nie trzeba być niepełnosprawny aby wykorzystywać opcje dostępności Compiz’a. Sam noszę na co dzień okulary, ale nie jak siedzę przed komputerem. Lubię się wygodnie rozsiąść przed monitorem co może czasem wymagać oddalenia się od ekranu, przez co małe czcionki stają się rozmazane. Dlatego wykorzystuje czasem lupę ekranową oferowaną przez Compiz’a jak i różnego rodzaju zbliżenia, które prezentują się lepiej niż te oferowane przez program Orca.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Pierwszą z funkcji Compiz’a dotyczącą dostępności jest Add Helper. Jego działanie polega na przygaszeniu okien nieaktywnych przez co eksponuje się okno aktywne. Zapobiega to odwracaniu uwagi. Możemy dodatkowo ustalić jakie okna mają podlegać działaniom Add Helper’a. Kolejna opcja jest przeznaczona dla ludzi, którzy mają problemy z właściwym rozpoznawaniem kolorów. Funkcja Filtrów kolorów pomaga dobrać kolory ekranu do rodzaju daltonizmu. Tak samo jest w opcją Negatyw. Odwrócenie kolorów danego okna bądź ekranu przy jasnych kolorach może pomóc w odczycie tekstu.

Nieprzezroczystość to funkcja która ma odwrotne przeznaczenie niż sugeruje nazwa. Po włączeniu powoduje zwiększenie przezroczystości aktywnego okna aby wyświetlić okno które znajduje się pod kursorem. Pozwala to na przyjrzeniu się zawartości okna pod spodem bez potrzeby wyciągania go na wierzch. Efekt pokaż mysz jest podobny do tego z ustawień myszy. Tylko tam mysz była wskazywana raz, na żądanie. Tutaj po uruchomieniu efektu skrótem klawiszowym mysz jest wskazywana cały czas. Wokół kursora myszy latają gwiazdki pokazując pozycję. Jeśli uważamy, że są one zbyt rozpraszające możemy kontrolować parametry efektu: ilość gwiazdek, wielkość, kolor, itd.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Dostosowywanie nieprzezroczystości, jasności i nasycenia – za pomocą tej wtyczki do Compiz’a możemy kontrolować jasność, nasycenie i przezroczystość pojedynczych okien, a nie całego ekranu.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Zbliżenia i lupa ekranowa to funkcje o których już wcześniej pisałem.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Pewnie to nie cała gama możliwości Ubuntu, ale ja omówiłem tą, która jest na starcie (ewentualnie po doinstalowaniu programu do kontroli Compiz’a) w Ubuntu. Oprócz tego Ubuntu oferuje również kontrolę komputera głosem przez Gnome Voice Control.

Oczywiście osobie niepełnosprawnej potrzebna będzie pomoc w konfigurowaniu i przygotowaniu komputera do pracy. Sama raczej nie da sobie rady, to już nie zależy od systemu operacyjnego. Dzisiejsza technika pozwala korzystać z komputerów wszystkim, dzięki czemu nie ma ograniczeń i te osoby też mogą serfować po sieci, pisać dokumenty, robić na komputerze wszystko to co reszta ludzi (no może oprócz grania gdzie wymagany jest refleks). Obsługiwanie komputera w wymienione wyżej sposoby zajmuje więcej czasu niż normalna obsługa, ale kto wie, może to po prostu kwestia opanowania technik.

Uwaga!!! Aby wszystko działało poprawnie, musisz mieć aktywowaną wtyczkę Zmień rozmiar okna w Compiz.
Otwórz dowolne “okienko”. Wciśnij teraz:

ALT + F8

Rozpocznie się zmiana rozmiaru okna. Teraz wystarczy przesunąć myszką w kierunku, w którym chcesz rozciągnąć (lub zwężać) okno. Kliknij lewym przyciskiem, gdy wszystko będzie gotowe.

Funkcja Aero Snap to szybki (i przyjemny) nowy sposób zmieniania rozmiaru otwartych okien metodą ich przeciągania do krawędzi ekranu.

W zależności od tego, gdzie przeciągniesz okno, zostanie ono rozszerzone pionowo, wypełni ekran lub zostanie umieszczone obok innego okna. Dzięki funkcji Aero Snap czytanie, organizowanie i porównywanie okien jest... chyba już wiadomo.

Źródło: http://windows.microsoft.com/

Osiągnięcie tego efektu w Ubuntu jest możliwe dzięki Compizowi, jednak nie jest on tak dopracowany jak w Windows 7. W dodatku delikatnie kłóci się z kostką pulpitu, a dokładniej wtyczką Obróć kostkę, ale przy odrobinie wprawy nie jest to barierą nie do pokonania.

Do dzieła. Kliknij kolejno System > Preferencje > Menedżer ustawień CompizConfig. Teraz aktywuj wtyczkę Commands (Polecenia) i przejdź do jej edycji. W karcie Commands (Polecenia) pola:

Linia poleceń 0
Linia poleceń 1
Linia poleceń 2

Uzupełnij kolejno:

WIDTH=`xdpyinfo | grep 'dimensions:' | cut -f 2 -d ':' | cut -f 1 -d 'x'` && HALF=$(($WIDTH/2)) && wmctrl -r :ACTIVE: -b add,maximized_vert && wmctrl -r :ACTIVE: -e 0,0,0,$HALF,-1

WIDTH=`xdpyinfo | grep 'dimensions:' | cut -f 2 -d ':' | cut -f 1 -d 'x'` && HALF=$(($WIDTH/2)) && wmctrl -r :ACTIVE: -b add,maximized_vert && wmctrl -r :ACTIVE: -e 0,$HALF,0,$HALF,-1

wmctrl -r :ACTIVE: -b add,maximized_vert,maximized_horz

Powinno wszystko wyglądać dokładnie tak (kliknij, aby powiększyć):

W ten sposób uzupełnij pola

W ten sposób uzupełnij pola

Zamknij okno konfiguracji i ciesz się nowymi efektami!

Aby zainstalować aplikację Tilda, otwórz terminal i wydaj polecenie:

sudo apt-get install tilda

Gdy aplikacja zostanie zainstalowana, otwórz ją klikając Programy > Akcesoria > Tilda. Przy pierwszym uruchomieniu powinno ukazać się okno konfiguracji programu. Skonfiguruj go w następujący sposób (kliknij w miniaturę, aby powiększyć):

Okno konfiguracji programu Tilda

Tilda na pulpicie

Automatyczne uruchomienie programu:
Teraz pora dodać program do aplikacji startowych, aby uruchamiał się razem z całym systemem: System > Preferencje > Programy startowe.
Kliknij na Dodaj. W polu Nazwa wpisz Tilda, w polu Polecenie: tilda. Komentarz możesz pozostawić pusty.

Przyklejenie programu do pulpitu:
Z założenia Tilda ma znajdować się na pulpicie i nie znikać, więc trzeba zrobić coś, aby po kliknięciu w “Pokaż pulpit” nadal została. Przydatnym programem w tym celu okaże się Compiz.
Kliknij System > Preferencje > Menedżer ustawień CompizConfig > Opcje ogólne i odptaszkuj Ukryj okna spoza paska zadań (w końcu wcześniej ustawiliśmy, aby program Tilda był niewidoczny na pasku zadań).

Potrzebny będzie zainstalowany program Compiz.

1. System > Preferencje > Menedżer ustawień CompiConfig.

2. Odszukaj menu Dostępność wybierz Opacity, Brightness and Saturation.

3. W karcie Opacity kliknij na Nowy.

4. W polu Window wpisz:

Tooltip | Menu | PopupMenu | DropdownMenuTooltip | Menu | PopupMenu | DropdownMenu

I suwakiem ustaw pożądaną ilość (w procentach).

Efekt (kliknij, aby powiększyć)

1. Otwórz terminal i wydaj polecenie – lub kliknij System > Preferencje > Menedżer ustawień CompizConfig:

ccsm

2. Na liście wtyczek odszukaj Desktop Cube (Kostka pulpitu).

3. Przejdź do zakładki Appearance i kliknij Nowy.

4. Wskaż ścieżkę do tapet, które mają być wyświetlane.

5. Zamknij Menedżer ustawień CompizConfig i wydaj w terminalu polecenie:

gconf-editor

6. Odszukaj w nim ścieżkę apps > nautilus > preferences.

7. “Odptaszkuj” pole show_desktop.

8. Ciesz się z rezultatów

Otóż, możemy szybko zmniejszyć przezroczystość okna na pierwszym planie tak, że będziemy w stanie odczytać zawartość okna drugoplanowego. Taką możliwość daje nam Compiz i wtyczka Opacity, Brightness and Saturation.

Oczywiście musisz mieć zainstalowanego Compiza - w nowszych wersjach Ubuntu instalacja nie jest konieczna, gdyż jest już on w systemie.

Z menu System wybierz Preferencje, a następnie Menedżer ustawień CompizConfig.

Odszukaj wtyczkę Opacity, Brightness and Saturation i aktywuj ją poprzez zaptaszkowanie checkboxa obok nazwy wtyczki.

Przejdź do edycji ustawień tej wtyczki, aby ustawić skrót, którym będziesz ją aktywować oraz stopień zmiany krycia – karta Opacity.

Resztę możesz pozostawić bez zmian.

Zamknij menedżer konfiguracji i wypróbuj wtyczkę (używając ustawionego wcześniej skrótu). Najrozsądniejszym rozwiązaniem wydaje się skrót proponowany domyślnie – ALT + rolka myszki.

Pierwszego sposobu chyba nie muszę opisywać, dlatego skupię się na drugim. Pomocne okażą się dwa sposoby:

Pierwszy sposób (GNOME) polega na zmianie dekoratora okien. Otwórz terminal i wydaj polecenie:

metacity --replace

Efekty Compiz znikną dopóki komputer nie zostanie uruchomiony ponownie lub nie włączysz ich poleceniem:

compiz --replace

Drugi sposób opiera się na pakiecie fusion-icon. Zainstaluj go poleceniem:

sudo apt-get install fusion-icon

Na górnej belce systemowej powinna pokazać Ci nowa ikonka. Kliknij na niej prawym przyciskiem myszy i wyłącz wszystkie efekty.

1. Dla kart graficznych z rodziny nVidia. Otwórz terminal i wydaj polecenie:

sudo nvidia-xconfig --add-argb-glx-visuals -d 24

2. Zajmij się edycją pliku xorg.conf:

sudo gedit /etc/X11/xorg.conf

i na końcu sekcji Device dodaj wpis:

Option "AddARGBGLXVisuals" "true"

3. Zapisz plik (CTRL+S) i uruchom ponownie komputer.

Drugie rozwiązanie:

1. Otwórz terminal i wydaj polecenie:

sudo gedit /etc/X11/xorg.conf

2. Odszukaj sekcję Screen i pod DefaultDepth 24 wklej poniższy kod:

Option "AllowGLXWithComposite" "true"
Option "AddARGBGLXVisuals" "True"
Option "XAANoOffscreenPixmaps"

3. Zapisz plik (CTRL+S) i uruchom ponownie komputer.

Trzecie rozwiązanie:

1. Kliknij kolejno System > Preferencje > Advanced Desktop Effect Settings.

2. Znajdź zakładkę Effects.

3. Zaznacz (jeśli nie jest zaznaczone) “Dekoracje okna“.

Czwarte rozwiązanie:

1. Uruchom terminal i wydaj polecenie:

compiz --loose-binding --replace -c emerald

2. Jeśli dekoracje powrócą, kliknij kolejno System > Preferencje > Sesje.

3. Usuń stary wpis odpowiedzialny za program Compiz i dodaj nowy. W poleceniu wpisz:

compiz --loose-binding --replace -c emerald

Piąte rozwiązanie:

Reinstalacja… to ostateczność:
1. Kliknij kolejno System > Administracja > Menedżer pakietów Synaptic.

2.Wyszukaj frazę compiz i zaznacz do reinstalacji wszystkie pakiety związane z tą frazą.

3. Uruchom ponownie komputer.

1. Zacznij od dodania odpowiedniego wpisu do repozytoriów. Otwórz terminal i wydaj polecenie:

sudo gedit /etc/apt/sources.list

2. Dodaj na samym końcu linijkę:

deb http://ppa.launchpad.net/compiz/ubuntu hardy main

3. Zapisz zmiany (CTRL+S) i wydaj polecenie:

sudo apt-get update

4. Zostaną zainstalowane nowe efekty. Otwórz teraz Menedżer ustawień Compiz (System > Preferencje > Menedżer ustawień Compiz) i przetestuj nowe wtyczki.

Alternatywa dla kostki pulpitu:

Jeśli znudziła Ci się kostka pulpitu, włącz wtyczkę Cube Reflection and Deformation i w karcie Zniekształcenie w polu Zniekształcenie wybierz Cylinder lub Sphere.

Cylinder (kliknij w miniaturę, aby powiększyć)

Sphere (kliknij w miniaturę, aby powiększyć)

Compiz jest od razu dołączony do Ubuntu 8.04 Hardy Heron. Wystarczy tylko zainstalować menedżer ustawień.

1. Otwórz terminal i zainstaluj pakiet compizconfig-settings-manager:

sudo apt-get install compizconfig-settings-manager

2. Kliknij kolejno: System > Preferencje > Advanced Desktop Effect Settings.

3. W sekcji General, z karty Desktop Size ustaw Horizontal Virtual Size na 4.

4. W sekcji Desktop włącz opcję Desktop Cube i Rotate Cube.

5. Teraz przytrzymując klawisze CTRL + ALT i ← (w lewo) lub → (w prawo) obrócisz kostką. Dodatkowo możesz obracać kostkę bardziej “ręcznie”. Przytrzymaj CTRL + ALT, skieruj kursor myszy na lewy lub prawy bok pulpitu, wciśnij lewy klawisz myszy (i trzymaj). Teraz poruszając myszką, obracasz pulpitami.

Efekt:

Compiz - kostka pulpitu