Dostępność w Ubuntu

Oryginalny link – Dostępność w Ubuntu
Autor – QkiZ
Zdjęcia – qkiz.pl

Artykuł został umieszczony na stronie ubuntu-pomoc.org w ramach współpracy z blogiem qkiz.pl

Łatwo jest obsługiwać komputer mając obie ręce i oczy które ostro widzą. Gorzej jest jeśli klawiaturę musimy obsługiwać jednym palcem i niedowidzimy, a mimo to chcemy korzystać z techniki, surfować po Internecie, pisać dokumenty. Testuję opcje dostępności w Ubuntu.

Mało kto zwraca uwagę na możliwości dostosowania się systemu do człowieka w tym względzie. A możliwości Ubuntu w dostosowywaniu się do osób niepełnosprawnych są spore i warto o tym wiedzieć, niezależnie od tego czy potrafimy pisać obiema rękami i widzimy wszystko bez problemu.

Technologie wspierające czyli ułatwienia w korzystaniu z komputera dla osób niepełnosprawnych znajdują się w menu System/Preferencje. Pierwszą możliwością, którą zapewnia nam system jest czytnik ekranowy Orca. To syntezator mowy, który mówi nam co aktualnie dzieje się na ekranie. Program przy domyślnych ustawieniach mówi dosyć szybko i po angielsku próbuje czytać polskie napisy. Należy zmienić tempo syntezy mowy i zmienić syntezator na Speech Dispatcher. Następnie wybrać język polski. Po zaznaczeniu opcji przedstawiania głosowego elementów pulpitu, program mówi nam co się znajduje na pulpicie, w jakiej ilości, ile zajmuje, co za rodzaj ikonki (dokument, folder). Po najechaniu na okno dialogowe, czyta jego zawartość oraz przyciski (wraz ze skrótami klawiszowymi). Przyczepić się można do cały czas włączonego okna programu Orca. Można było go przecież zminimalizować do ikony w trayu.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Ale Orca to również lupa ekranowa. O tej nie mogę powiedzieć nic dobrego. Opcji powiększenia mamy kilka, ale nie działają tak jak powinny. Jeśli wybierzemy powiększenia na całym ekranie to mamy cały ekran zawalony wielkimi przyciskami i tak naprawdę nie idzie się zorientować co gdzie jest. Po za tym samo naciśnięcie Obsługa powiększenia od razu włącza lupę i przez co przeszkadza w dalszej konfiguracji. Po wybraniu pozycji powiększonego ekranu, np. na dolną część ekranu, górna część zostaje czysta i całkowicie nie klikalna. Widać tylko tapetę. Bez sensu. W większości przypadków ten program po prostu nie działa.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Kolejnym programem który ma ułatwić obsługę komputera osobom niepełnosprawnym jest onBoard. To klawiatura ekranowa obsługiwana za pomocą myszy. Otwarte okienko jest na tyle małe, że nie trzeba myszą daleko jeździć od klawisza do klawisza, ale jest na tyle duże aby bez problemu trafiać w nie. Program się ikonifikuje do tray, dzięki czemu jeśli nie jest potrzebny nie przeszkadza nam. Jeśli ikonka w tray’u jest za mała zawsze możemy włączyć większą, którą możemy umieścić gdzieś na pulpicie. Klikając na nią otwiera się nam klawiatura. Gdy minimalizujemy okno klawiatury pojawia się znów ikonka. Owa ikonka jest cały czas na wierzchu i nie chowa się pod oknami (nie jest to typowa ikona z pulpitu, a raczej coś w rodzaju widżetu).

Jest możliwość zmiany układu klawiatury bądź zdefiniowania makro. Generalnie pisze się wygodnie na tej klawiaturze, ma ciekawe opcje i możliwości konfiguracyjne. Ale to są moje odczucia, a ja jestem zdrowy, ręce mam sprawne.
W Technologie wspierające jest ciekawa opcja, która może być przydatna również dla osób, które są zdrowe. Mianowicie można zmienić wygląd okien proszących o hasło. Standardowo wyświetla się okno na środku ekranu, reszta jest nieaktywna i przyciemniona. Można to zmienić zaznaczając opcję Dialogi haseł jako normalne okna. Dzięki czemu nie blokujemy sobie ekranu.

DOSTĘPNOŚĆ KLAWIATURY
Klawiatura to narzędzie komunikacji człowieka z komputerem. Dla ludzi problemami motorycznymi może ona sprawiać nie lada kłopot. Nawet mając zdrowe ręce pisząc jedną ręką jest trudno, szczególnie gdy musimy napisać polski znaczek, bądź dużą literkę.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Dostępność klawiatury można włączyć w opcjach klawiatury. Możemy włączyć wyświetlanie ikonki dostępności, jeśli klikniemy dwukrotnie wyświetli się okno z szybkim dostępem do ustawień, gdzie możemy np. zwiększyć kontrast obrazu czy rozmiar czcionek ekranowych. Symulowanie trwałych klawiszy bardzo pomaga przy pisaniu jedną ręką. Normalnie aby napisać dużą literę trzeba trzymać jednocześnie dwa klawisze. Przy zaznaczeniu tej opcji aby napisać z dużej litery wystarczy nacisnąć shift i później wybraną literkę (bez jednoczesnego trzymania shift’a – jak w komórce).

Gdy osoba niepełnosprawna długo naciska przycisk przez co drukuje się na ekranie więcej niż jeden i ten sam pożądany znak możemy użyć opcji Akceptowanie tylko długich wciśnięć klawiszy. Ustalamy czas zwłoki po jakiej ma się pojawić znak. To samo gdy ręka piszącego drga i niechcący naciska się ten sam klawisz. Wtedy możemy użyć opcji Ignorowanie szybkich podwójnych wciśnięć klawiszy i wyregulować czas oczekiwania na powtórne naciśnięcie.

Dodatkowo wszystkie te opcje można okrasić dźwiękami, bądź efektami wizualnymi np. miganiem belki okna w momencie naciśnięcia trwałego klawisza.

DOSTĘPNOŚĆ MYSZY
Oprócz standardowych ustawień myszy tutaj też mamy specjalne ustawienia dla osób, które mogą się spotkać z trudnościami obsługi myszy. Na przykład dłuższym przytrzymaniem klawisza lewego myszy możemy zasymulować naciśnięcie klawisza prawego. Ustalamy opóźnienie po którym ma się pokazać efekt naciśnięcia symulowanego prawego przycisku.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Możemy również symulować naciśnięcie lewego przycisku poprzez nieruszanie przez czas jakiś myszy. Nazywa się to kliknięcie spoczynkowe. Gdy nie poruszamy myszy przez określony w preferencjach czas kursor wypełnia się kolorem (kolor zależny od tematu Gnome’a), gdy wypełni się cały symulowane jest naciśnięcie lewym przyciskiem. Dodatkowo możemy wyświetlić okno z rodzajami kliknięć (podwójne, prawy przycisk, przenoszenie itd). Jeśli nie chcemy okna z rodzajami kliknięć, możemy porozumiewać się z komputerem za pomocą prostych gestów gestów. Na chwilę zatrzymujemy mysz, aby aktywować rozpoznawanie gestów, po czym ruszamy w którąś stronę, np. w prawo – to oznacza naciśnięcie prawego przycisku myszy. Każdy z kierunków można konfigurować dowolnie. Ale myślę, że domyślne ustawieniach w tym względzie są jak najbardziej dobrane.

Pomimo że to wszystkie opcje z preferencji systemowych w menu głównym to nie wszystkie możliwości jakie daje nam system. Z pomocą przychodzi Compiz, który po za tym że jest efektowny to ma funkcje, które mogą pomóc osobom niedowidzącym.

COMPIZ, KTÓRY POMAGA
Dużo osób nie lubi Compiz’a za to że jest przeładowany efektami i obciąża słabsze komputery. Dla mnie jest to nie oceniona pomoc w zarządzaniu wielozadaniową pracą. Szczególnie zarządzanie oknami. Ale nie tylko. Wcale nie trzeba być niepełnosprawny aby wykorzystywać opcje dostępności Compiz’a. Sam noszę na co dzień okulary, ale nie jak siedzę przed komputerem. Lubię się wygodnie rozsiąść przed monitorem co może czasem wymagać oddalenia się od ekranu, przez co małe czcionki stają się rozmazane. Dlatego wykorzystuje czasem lupę ekranową oferowaną przez Compiz’a jak i różnego rodzaju zbliżenia, które prezentują się lepiej niż te oferowane przez program Orca.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Pierwszą z funkcji Compiz’a dotyczącą dostępności jest Add Helper. Jego działanie polega na przygaszeniu okien nieaktywnych przez co eksponuje się okno aktywne. Zapobiega to odwracaniu uwagi. Możemy dodatkowo ustalić jakie okna mają podlegać działaniom Add Helper’a. Kolejna opcja jest przeznaczona dla ludzi, którzy mają problemy z właściwym rozpoznawaniem kolorów. Funkcja Filtrów kolorów pomaga dobrać kolory ekranu do rodzaju daltonizmu. Tak samo jest w opcją Negatyw. Odwrócenie kolorów danego okna bądź ekranu przy jasnych kolorach może pomóc w odczycie tekstu.

Nieprzezroczystość to funkcja która ma odwrotne przeznaczenie niż sugeruje nazwa. Po włączeniu powoduje zwiększenie przezroczystości aktywnego okna aby wyświetlić okno które znajduje się pod kursorem. Pozwala to na przyjrzeniu się zawartości okna pod spodem bez potrzeby wyciągania go na wierzch. Efekt pokaż mysz jest podobny do tego z ustawień myszy. Tylko tam mysz była wskazywana raz, na żądanie. Tutaj po uruchomieniu efektu skrótem klawiszowym mysz jest wskazywana cały czas. Wokół kursora myszy latają gwiazdki pokazując pozycję. Jeśli uważamy, że są one zbyt rozpraszające możemy kontrolować parametry efektu: ilość gwiazdek, wielkość, kolor, itd.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Dostosowywanie nieprzezroczystości, jasności i nasycenia – za pomocą tej wtyczki do Compiz’a możemy kontrolować jasność, nasycenie i przezroczystość pojedynczych okien, a nie całego ekranu.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Przezroczystość okienKontrola odbywa się za pomocą skrótów klawiszowych oraz myszy, wszystko w pełni konfigurowalne. Dosyć przydatna funkcja, która może się przydać wszystkim to włączanie przezroczystości jednego okna. Domyślnie można efekt wywołać najeżdżając myszą nad okno i nacisnąć lewy alt + obrót kółkiem myszy w dół. Przydatne gdy chcemy spisać coś z okna niżej.

Zbliżenia i lupa ekranowa to funkcje o których już wcześniej pisałem.

Zdjęcie: www.qkiz.pl

Lupa to nic innego jak kwadracik (lub inny kształt do ustawienia w opcjach Compiz’a), który powiększa obszar pod kursorem myszy. Obszar który ma być powiększony jest do ustawienia. Natomiast kontrolę powiększeń całego ekranu konfigurujemy w Zaawansowane powiększenie pulpitu. Możemy zbliżać dowolnie cały ekran za pomocą myszy lub klawiatury. Możemy zbliżyć do okna tak aby ono wypełniało cały monitor. Przydatne przy oknach rozmów komunikatorów.

Pewnie to nie cała gama możliwości Ubuntu, ale ja omówiłem tą, która jest na starcie (ewentualnie po doinstalowaniu programu do kontroli Compiz’a) w Ubuntu. Oprócz tego Ubuntu oferuje również kontrolę komputera głosem przez Gnome Voice Control.

Oczywiście osobie niepełnosprawnej potrzebna będzie pomoc w konfigurowaniu i przygotowaniu komputera do pracy. Sama raczej nie da sobie rady, to już nie zależy od systemu operacyjnego. Dzisiejsza technika pozwala korzystać z komputerów wszystkim, dzięki czemu nie ma ograniczeń i te osoby też mogą serfować po sieci, pisać dokumenty, robić na komputerze wszystko to co reszta ludzi (no może oprócz grania gdzie wymagany jest refleks). Obsługiwanie komputera w wymienione wyżej sposoby zajmuje więcej czasu niż normalna obsługa, ale kto wie, może to po prostu kwestia opanowania technik.

Jeżeli powyższy artykuł nie rozwiązał lub rozwiązał częściowo Twój problem, dodaj swój komentarz opisujący, w którym miejscu napotkałeś trudności.
Mile widziane komentarze z uwagami lub informacjami o rozwiązaniu problemu.
  • Tomasz Łukaszewski

    Wielkie dzięki za artykuł :-) Ja właśnie piszę jednym palcem… ;-) I
    klawisze trwałe są dla mnie b. ważne w mojej pracy. W win odkryłem je
    dawno a teraz chcę zainstalować sobie Pingwinka na serwer i byłem ciekaw
    czy tam też znajdę to ułatwienie :-) A w konsolach tekstowych linuksa
    też można włączyć klawisze trwałe?

    Pozdrawiam

    Tomek Łukaszewski

    http://www.arttom.org